این روزها عبارت کرم روشن کننده بیومیمتیک در معرفی بسیاری از محصولات مراقبت از پوست دیده میشود؛ محصولاتی که معمولاً با ادعاهایی مانند روشن شدن پوست، کاهش لک، یکنواخت شدن رنگ پوست و گاهی جوانسازی معرفی میشوند.
اما یک سؤال مهم وجود دارد: آیا «بیومیمتیک» بودن یک کرم بهتنهایی به معنی روشنکنندگی مؤثر آن است؟
پاسخ کوتاه این است: خیر.
بیومیمتیک یک نام کلی برای رویکردی در طراحی مواد و ترکیبات است که از ساختارها یا سازوکارهای طبیعی بدن الهام میگیرد. بنابراین وقتی روی یک محصول نوشته میشود «بیومیمتیک»، برای قضاوت درباره اثر آن باید دید دقیقاً چه مادهای در فرمول وجود دارد، با چه غلظتی استفاده شده و آیا برای همان محصول و همان ادعا، مطالعه بالینی معتبر انجام شده است یا نه.
واژه «بیومیمتیک» (Biomimetic) به معنای «زیستتقلیدی» است؛ یعنی طراحی یک ماده یا ساختار با الهام از فرایندها و مولکولهای طبیعی موجود در بدن.
در محصولات مراقبت از پوست، این اصطلاح میتواند برای ترکیبات مختلفی استفاده شود. یکی از مهمترین گروهها، پپتیدهای بیومیمتیک هستند.
پپتیدها زنجیرههای کوتاهی از اسیدهای آمینهاند و برخی از آنها میتوانند در فرایندهای مختلف پوست نقش داشته باشند. برای مثال، بعضی پپتیدها برای اثرات مرتبط با کلاژن و پیری پوست بررسی شدهاند و برخی دیگر در مطالعات مربوط به تولید ملانین و لک مورد توجه قرار گرفتهاند.
بنابراین نمیتوان گفت یک ماده مشخص به نام «بیومیمتیک» وجود دارد که هر محصول حاوی آن الزاماً پوست را روشن میکند.
بعضی ترکیبات بیومیمتیک میتوانند پتانسیل روشنکنندگی داشته باشند، اما این موضوع به ترکیب محصول بستگی دارد.
برای نمونه، پپتید PKEK یا Pro-Lys-Glu-Lys در چند مطالعه انسانی مورد بررسی قرار گرفته است. در یک مطالعه کنترلشده، استفاده موضعی از این پپتید در افراد دارای ملاسما و لکهای پس از التهاب، در مقایسه با ماده کنترل باعث بهبود قابلتوجه یکنواختی رنگ پوست و ظاهر کلی پوست شد.
در مطالعه دیگری نیز فرمولی حاوی TGF-β1 biomimetic oligopeptide-68 همراه با ترکیبات دیگر برای درمان ملاسما بررسی شد و کاهش لک مشاهده شد. نکته مهم این است که در آن مطالعه، محصول فقط شامل یک پپتید بیومیمتیک نبود و ترکیبات دیگری نیز در فرمول وجود داشتند. بنابراین نمیتوان تمام اثر مشاهدهشده را به تنهایی به پپتید نسبت داد.
این تفاوت بسیار مهم است؛ زیرا نتیجه یک مطالعه روی یک ماده یا یک فرمول مشخص، لزوماً درباره تمام محصولاتی که عنوان «بیومیمتیک» دارند صدق نمیکند.
رنگ پوست تا حد زیادی به ملانین مربوط است. ملانین توسط سلولهایی به نام ملانوسیت تولید میشود و آنزیم تیروزیناز یکی از عوامل مهم در مسیر تولید آن است.
برخی ترکیبات روشنکننده با کاهش فعالیت تیروزیناز یا تأثیر بر مسیرهای سلولی مرتبط با تولید ملانین عمل میکنند.
پژوهشهای جدید نیز روی پپتیدهای مختلفی که میتوانند تولید ملانین را تحت تأثیر قرار دهند تمرکز کردهاند. برخی از این ترکیبات در مطالعات سلولی یا حیوانی نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند، اما شواهد آزمایشگاهی بهتنهایی برای اثبات اثر یک کرم در انسان کافی نیستند.
به همین دلیل هنگام بررسی یک کرم روشن کننده بیومیمتیک باید بین این سه سطح از شواهد تفاوت قائل شد:
هرچه شواهد به مرحله سوم نزدیکتر باشند، میتوان با اطمینان بیشتری درباره اثر واقعی محصول صحبت کرد.
خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که هنگام خرید محصولات با عنوان بیومیمتیک باید در نظر گرفت.
«بیومیمتیک» یک دسته عملکردی واحد برای محصولات روشنکننده نیست. ممکن است یک محصول بیومیمتیک برای آبرسانی، ترمیم سد پوستی، بهبود ظاهر چروکها یا اهداف دیگر طراحی شده باشد و اصلاً مادهای با شواهد قابلتوجه برای کاهش لک نداشته باشد.
بنابراین صرفاً دیدن عبارت «Biomimetic» روی بستهبندی نمیتواند نشان دهد که محصول برای درمان لک مناسب است.
برای ارزیابی یک کرم، بهتر است ابتدا فهرست ترکیبات آن بررسی شود.
ترکیبات مختلفی برای کاهش لک و هایپرپیگمنتیشن مورد مطالعه قرار گرفتهاند و بعضی از آنها ممکن است در کنار پپتیدهای بیومیمتیک در یک فرمول استفاده شوند.
از جمله ترکیباتی که در محصولات ضدلک مورد بررسی قرار گرفتهاند میتوان به مواردی مانند نیاسینامید، آربوتین، برخی مشتقات ویتامین C، اسید کوجیک و ترکیبات مهارکننده مسیر تولید ملانین اشاره کرد.
اما وجود نام یک ماده در فهرست ترکیبات نیز بهتنهایی تضمینکننده نتیجه نیست. غلظت ماده، پایداری فرمول، نحوه رساندن آن به پوست، مدت استفاده و نوع لک هم اهمیت دارند.
در واقع ممکن است دو کرم هر دو ادعای «روشنکنندگی» داشته باشند، اما از نظر ترکیبات و شواهد علمی تفاوت زیادی با یکدیگر داشته باشند.
این دو اصطلاح گاهی در تبلیغات با یکدیگر مخلوط میشوند.
روشنتر به نظر رسیدن پوست میتواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد؛ مثلاً افزایش رطوبت پوست، کاهش کدری سطح پوست یا کاهش موقت برخی تغییرات رنگی.
اما درمان هایپرپیگمنتیشن موضوع متفاوتی است.
لک ممکن است در اثر آفتاب، التهاب، آکنه، تغییرات هورمونی یا بیماریهای مختلف ایجاد شود. بنابراین درمان آن به علت ایجاد لک بستگی دارد.
برای مثال، ملاسما یک مشکل پیچیده و مزمن است و معمولاً فقط با استفاده از یک کرم نمیتوان انتظار نتیجه دائمی داشت.
ممکن است مناسب باشد، اما نمیتوان بدون بررسی فرمول محصول پاسخ قطعی داد.
اگر محصول حاوی یک یا چند ماده دارای شواهد ضدپیگمنتیشن باشد، استفاده منظم از آن میتواند به کاهش برخی انواع لک کمک کند. با این حال، نتیجه به نوع لک و ترکیبات محصول بستگی دارد.
در یک مطالعه بالینی جدید نیز کرمی حاوی پپتید PTPD-12 روی افراد مبتلا به هایپرپیگمنتیشن صورت بررسی شد. پس از هشت هفته، شاخص ملانین در سمت درمانشده کاهش قابلتوجهی داشت. با وجود این، تعداد شرکتکنندگان مطالعه فقط ۲۱ نفر بود و چنین مطالعهای هنوز به معنای اثبات اثربخشی تمام محصولات حاوی این پپتید یا تمام محصولات بیومیمتیک نیست.
این مثال نشان میدهد که هنگام بررسی ادعاهای مربوط به محصولات روشنکننده، جزئیات مطالعه اهمیت زیادی دارد.
هدف منطقی محصولات روشنکننده، معمولاً کاهش تیرگی یا لک و نزدیک کردن نواحی تیرهتر به رنگ طبیعی پوست است؛ نه اینکه رنگ طبیعی پوست را به شکل نامحدود تغییر دهند.
همچنین استفاده از محصولات روشنکننده قوی یا نامشخص، بهخصوص محصولاتی که ترکیبات آنها مشخص نیست، میتواند خطر تحریک پوست یا ایجاد مشکلات رنگدانهای را افزایش دهد.
به همین دلیل «سفیدتر شدن سریع پوست» لزوماً نشانه مؤثرتر بودن یک محصول نیست.
اگر هدف کاهش لک و تیرگی پوست باشد، محافظت در برابر نور خورشید بخش مهمی از مراقبت است.
نور فرابنفش میتواند تولید ملانین را تحریک کند و در بسیاری از اختلالات رنگدانهای نقش دارد. بنابراین اگر فرد از یک محصول ضدلک استفاده کند اما بهطور مداوم در معرض نور خورشید قرار بگیرد، ممکن است نتیجه درمان محدود شود یا لک دوباره تشدید شود.
به همین دلیل در مطالعات مربوط به درمان لک نیز ضدآفتاب اغلب بخشی از برنامه درمانی است؛ برای مثال در یک مطالعه روی فرمول حاوی پپتید بیومیمتیک، استفاده از ضدآفتاب نیز در برنامه درمان قرار داشت.
نه لزوماً.
بیومیمتیک بودن میتواند نشاندهنده یک روش طراحی یا نوع خاصی از ترکیبات باشد، اما کیفیت یک محصول را نمیتوان تنها بر اساس این واژه تعیین کرد.
برای ارزیابی یک محصول بهتر است چند سؤال مطرح شود:
اگر پاسخ این سؤالها مشخص نباشد، صرف استفاده از عبارت «بیومیمتیک» نمیتواند اثربخشی محصول را ثابت کند.
کرم روشن کننده بیومیمتیک یک نام کلی است و نباید تصور کرد هر محصولی که با این عنوان فروخته میشود، الزاماً اثر روشنکنندگی اثباتشده دارد.
برخی پپتیدهای بیومیمتیک و سایر ترکیبات مشابه در مطالعات علمی برای کاهش تولید ملانین، بهبود لک یا یکنواخت شدن رنگ پوست بررسی شدهاند و بعضی از آنها نتایج امیدوارکنندهای در مطالعات انسانی داشتهاند.
با این حال، اثر واقعی هر کرم به ترکیبات، غلظت، فرمولاسیون و شواهد بالینی مربوط به همان محصول یا ماده مؤثره بستگی دارد.
بنابراین هنگام خرید چنین محصولی، بهتر است به جای توجه صرف به عبارت «بیومیمتیک»، فهرست مواد تشکیلدهنده و شواهد علمی مربوط به آنها بررسی شود.
در نهایت، اگر هدف درمان لکهای مشخص مانند ملاسما، لکهای ناشی از آفتاب یا لکهای بعد از التهاب باشد، تشخیص نوع لک نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یک کرم واحد برای تمام انواع لکها الزاماً نتیجه یکسانی ندارد.
