احساس نگرانی و ترس در کودکان، تا حدی طبیعی و بخشی از رشد آنهاست. به عنوان مثال، ترس از شروع مدرسه یا قرار گرفتن در موقعیتهای جدید، واکنشی معمول است . اما زمانی که این احساسات شدید، مداوم و به حدی باشند که در زندگی روزمره، مدرسه یا روابط اجتماعی کودک اختلال ایجاد کنند، ممکن است نشانهای از یک اختلال اضطراب باشد . در این مقاله، به نشانههای هشداردهنده، روشهای مؤثر برای کمک به کودک و زمان مراجعه به متخصص میپردازیم.
تشخیص اضطراب در کودکان، به ویژه در سنین پایین، میتواند دشوار باشد زیرا آنها اغلب توانایی بیان احساسات خود را ندارند . در عوض، اضطراب معمولاً خود را به صورت علائم جسمی، تغییرات رفتاری یا بروز احساسات شدید نشان میدهد . سازمان جهانی بهداشت (WHO) و منابع معتبر پزشکی، طیف وسیعی از علائم را برای اختلالات اضطرابی در کودکان ذکر کردهاند .
| دستهبندی | علائم و نشانهها |
|---|---|
| علائم عاطفی و رفتاری | نگرانی و افکار منفی مداوم ؛ مشکل در تمرکز ؛ تحریکپذیری، زودرنجی و عصبانیت شدید ؛ گریههای مکرر ؛ چسبندگی بیش از حد به والدین ؛ اجتناب از موقعیتهای خاص مانند مدرسه یا مهمانیها ؛ کمالگرایی افراطی و عدم تحمل ابهام |
| علائم جسمی | دردهای شکمی، سردرد و حالت تهوع ؛ تپش قلب، تعریق و لرزش ؛ اختلالات خواب مانند بیخوابی یا کابوس ؛ خستگی مفرط ؛ تکرر ادرار |
اختلالات اضطرابی انواع مختلفی دارند که هر کدام با محرکها و علائم خاصی مشخص میشوند.
اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder): این نوع اختلال، فراتر از دلبستگی طبیعی کودکان نوپا (معمولاً بین ۸ تا ۲۴ ماهگی) است و با ترس شدید و غیرمنطقی از جدایی از فرد مراقبتکننده اصلی (معمولاً مادر) همراه است . کودکان مبتلا، صحنههای دراماتیکی در زمان جدایی خلق میکنند و مدام نگران آسیب دیدن یا گم شدن والدین خود هستند . این اختلال اغلب به صورت امتناع از رفتن به مدرسه (School Refusal) بروز میکند .
اضطراب فراگیر (Generalized Anxiety Disorder): این اختلال در کودکان بزرگتر و نوجوانان شایعتر است و با نگرانی مفرط و غیرقابل کنترلی درباره طیف وسیعی از موضوعات روزمره مانند عملکرد مدرسه، سلامتی یا رویدادهای خانوادگی مشخص میشود . برای تشخیص این اختلال، علائم باید حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشند .
والدین و مراقبان نقش کلیدی در مدیریت اضطراب کودکان دارند. خوشبختانه، استراتژیهای مؤثری برای کمک به کودک در خانه و مدرسه وجود دارد.
به حرفهای کودک گوش دهید و احساساتش را تأیید کنید: به کودک نشان دهید که نگرانیهایش برای شما مهم است. به جای نادیده گرفتن ترسها، آنها را بپذیرید و بگویید که درک میکنید چرا چنین احساسی دارد . این کار به کودک کمک میکند تا احساس امنیت کند .
با یکدیگر درباره اضطراب اطلاعات کسب کنید: با کودک خود در مورد احساس اضطراب و روشهای مدیریت آن صحبت کنید .
به کودک مهارتهای مقابلهای بیاموزید: تکنیکهای سادهای مانند تنفس عمیق، آرامسازی عضلانی، و خودگویی مثبت را به کودک آموزش دهید تا بتواند در زمان بروز علائم از آنها استفاده کند .
عادتهای سالم را تقویت کنید: یک برنامه منظم برای بازی، غذا و خواب داشته باشید. ورزش روزانه و تغذیه سالم نیز به کاهش استرس و بهبود خلق و خو کمک میکنند .
رفتارهای شجاعانه را تحسین کنید: زمانی که کودک با ترس خود روبرو میشود، او را تشویق و تحسین کنید . هدف، مقابله با ترس به جای اجتناب از آن است.
اگر اضطراب کودک شدید یا مزمن باشد و راهکارهای خانگی کارساز نباشند، باید به متخصص سلامت روان مراجعه شود. درمانهای مؤثری برای اضطراب کودکان وجود دارد .
درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش یکی از مؤثرترین درمانها برای اضطراب است. در CBT، به کودک کمک میشود تا الگوهای فکری منفی و نادرست را شناسایی و آنها را به روشی متعادلتر تغییر دهد و راهبردهای مؤثر برای حل مشکل بیاموزد .
مشاوره (Counselling): جلسات مشاوره به کودک کمک میکند تا ریشه اضطراب خود را درک کند و برای غلبه بر آن تلاش کند .
دارودرمانی: در موارد شدید یا زمانی که درمانهای گفتاری به تنهایی کافی نیستند، ممکن است پزشک متخصص کودک و نوجوان، داروهایی مانند مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) تجویز کند .
اگر علائم اضطراب در کودک شما بهبود نیافت یا بدتر شد، بر عملکرد او در مدرسه و خانه تأثیر گذاشت، یا روابط دوستانهاش را تحت تأثیر قرار داد، حتماً به پزشک عمومی (General Practitioner – GP) مراجعه کنید . پزشک میتواند ارزیابی اولیه را انجام دهد و در صورت نیاز، کودک را به متخصص سلامت روان کودکان ارجاع دهد .
اضطراب کودکان طیف گستردهای از نگرانیهای طبیعی تا اختلالات جدی را در بر میگیرد. کلید موفقیت، تشخیص بهموقع و ترکیب حمایت والدین با راهکارهای عملی در خانه و در صورت لزوم، استفاده از درمانهای تخصصی مانند CBT است. با صبر و حمایت مناسب، میتوان به کودکان کمک کرد تا بر ترسهای خود غلبه کنند و زندگی شادتری داشته باشند.
این مقاله صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک نیست.
